Subscribe us on Youtube

रायगड

रायगड किल्ला

किल्ल्याची ऊंची : 2900
किल्ल्याचा प्रकार : गिरीदुर्ग डोंगररांग: रायगड
जिल्हा : रायगड श्रेणी : मध्यम
महाडच्या उत्तरेस २५ कि.मी. वरचा रायगड किल्ला डोंगरांनी वेढला आहे. उत्तर आणि पूर्वेकडे घाट नदी पसरली आहे, तर गांधारी नदी पश्चिमेस वाहते. याच्या पूर्वेस लिंगाणा, अग्निये राजगड, तोरण आहेत; दक्षिणेस तुम्हाला मकरंदगड, प्रतापगड, वासोटा आणि उत्तर कोकण देवी दिसते. राजधानी बनवण्यासाठी रायगडाचे डोके सोयीचे आणि विशाल आहे. शत्रूला अवघड वाटणा a्या या क्षेत्रातील ही सर्वात कठीण जागा आहे. 
हा किल्ला समुद्राजवळ असल्यामुळे महाराजांनी हा किल्ला राजधानीसाठी निवडला. महाराष्ट्रात राहणाe्या प्रत्येकाला एकदा रायगड किल्ला पहायचा आहे. आता दोरीच्या मार्गामुळे रायगड किल्ला लहान ते मोठ्या प्रत्येकासाठी उपलब्ध आहे.

इतिहास :

रायगडाचे प्राचीन नाव ’रायरी’ हे होते. युरोपचे लोक त्यास ’पूर्वेकडील जिब्राल्टर’ असे म्हणत असत. जिब्राल्टरचे ठाणे जितके अजिंक्य, तितकाच रायगड अजिंक्य, दुर्गम होता. पाचशे वर्षांपूर्वी जेव्हा त्यास गडाचे स्वरूप नव्हते व तो नुसता एक डोंगर होता, तेव्हा त्यास ’रासिवटा’ व ’तणस’ अशी दोन नावे होती. त्याचा आकार उंची व सभोवतालच्या दर्‍या यावरून त्यास ’नंदादीप’ असेही नाव होते. निजामशाहीत रायगडाचा उपयोग कैदी ठेवण्यापुरता केला जात असे.
१५ जानेवारी १६५६ रोजी शिवाजी महाराजांनी तयारीसह जावलीवर हल्ला केला आणि मोर धुवून टाकले. मोरे प्रमुख यशवंतराव मोरे जावलीला पळून गेले आणि रायगडावर राहिले; प्रतापराव मोरे हे विजापुरा येथे पळून गेले.  एप्रिल रोजी महाराजाने रायरायांना म्हणजेच रायगडाला वेढा घातला आणि मे महिन्यात रायरी महाराजांनी ताब्यात घेतले. हितगुरू मुल्ला अहमद विजापूरला जात आहेत हे जाणून महाराजाने तो खजिना घेऊन तो रायगड येथे आणला आणि किल्ल्याच्या बांधकामासाठी तो खजिना वापरला.
महाराजांच्या पहिल्या रायगड भेटीचे वर्णन
 करतांना सभासद बखर म्हणते,
’राजा खासा जाऊन पाहता गड बहुत चखोटा चौतर्फा 
गडाचे कडे तासिल्याप्रमाणे दिड गांव उंच. पर्जन्यकाळी
 कडियावर गवत उगवत नाही 
आणि धोंडा तासीव एकच आहे. 
दौलताबाद पृथ्वीवर चखोट गड खरा,
 परंतु तो उंचीने थोडका.
 दौलताबादचे दशगुणी गड
 उंच असे देखोन बहुत
 संतुष्ट झाले आणि बोलिले, 
तक्तास जागा हाच गड करावा.’
याच दुर्गदुर्गेश्वराला १५ विविध नावांनी संबोधिले गेले आहे
शिवराज्याभिषेक हा रायगडाने 
अनुभवलेला सर्वश्रेष्ठ प्रसंग होय.
 महाराजांचा राज्याभिषेक म्हणजे, 
महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर भारताच्या
 इतिहासातील एक ल
क्षणीय घटना होती.
गडावरील राजसभेत
 दिनांक ६ जून १६७४,
 ज्येष्ठ शुद्ध १३ शके १५९६, 
शनिवार या दिवशी 
राज्याभिषेक संपन्न झाला.
 दिनांक २४ सप्टेंबर १६७४, 
ललिता पंचमी 
शु. ५ आनंद संवत्सर शके १५९६ या 
दिवशी तांत्रिक पद्धतीने राजांनी स्वत…:ला 
आणखी एक राज्याभिषेक करून घेतला.
 या मागचा खरा हेतू हा जास्तीत 
जास्त लोकांना समाधान वाटावे हा होता.
 हा राज्याभिषेक निश्चलपुरी 
गोसावी याच्या हस्ते पार पडला.
कवी भूषण रायगडाचे वर्णन करतो की,
 ’शिवाजीने सर्व किल्ल्यांचा आधार व विलासस्थान अशा रायगड
 किल्ल्यास आपले वसतीस्थान केले. हा किल्ला एवढा प्रचंड आणि विशाल आहे की,
 त्यात तीनही लोकींचे वैभव साठवले आहे.
 गडावर विहिरी, सरोवरे, कूप विराजत आहेत.
 सर्व यवनांना जिंकून रायगडावर राजा शिवाजीने राजधानी केली 
आणि लोकांचे इच्छित पुरवून जगतात
 श्रेष्ठ यश संपादन केले.’
इ.स. १६७५ फेब्रुवारी ४, शके १५९६ 
आनंद संवत्सर माघ व ५ गुरुवार या दिवशी 
संभाजी राजांची मुंज रायगडावर झाली.
शके १६०१ सिद्धार्थी संवत्सर 
फाल्गुन व २, १६८० मार्च ७ या 
दिवशी राजाराम महाराजांची मुंज रायगडावर झाली. 
लगेच आठ दिवसांनी राजाराम महाराजांचे
 लग्न प्रतापराव गुजर यांच्या मुलीशी झाले.
रायगडाने अनुभवलेला अत्यंत
 दु…:खद प्रसंग म्हणजे महाराजांचे निधन.
 शके १६०२ रुद्रनाम संवत्सरे चैत्र 
शुद्ध पौर्णिमा, हनुमान जयंती, 
दि ३ एप्रिल १६८० या दिवशी
 महाराजांचे निधन झाले.
 सभासद बखर म्हणते, 
’ते दिवशी पृथ्वीकंप जाहला 
अष्टदिशा दिग्दाह होऊन गेल्या 
श्रीशंभुमहादेवी तळ्याचे उदक रक्तांबर जाले.’
पुढे शके १६०२ रौद्र 
संवत्सर माघ शु ७, इ.स १६८१, १६ 
फेब्रुवारी या दिवशी रायगडावर संभाजी 
महारांजाचे विधिपूर्वक राज्यारोहण झाले.
इ.स. १६८४ च्या सप्टेंबरमध्ये औरंगजेबाने
 रायगडच्या मोहिमेस सुरुवात केली. 
शहाबुद्दीन खान यास चाळीस हजार सैन्यासह 
बादशाहने रायगडाच्या पायथ्याशी धाडले. 
१५ जानेवारी १६८५ च्या सुमारास शहाबुद्दीने
 गडाच्या पायथ्याशी 
असलेल्या एका गावाला आग लावली व 
लुटालूट चालू केली पण प्रत्यक्ष रायगडावर हल्ला
 न करता तो १६८५ च्या मार्चमध्ये परतला.
औरंगजेबाने आपला वजीर
 आसदखान याचा मुलगा इतिकादखान 
उर्फ झुल्फिकारखान यास 
सैन्य देऊन रायगड घेण्यास पाठवले. 
शके १६१० विभव संवत्सर 
फाल्गुन शु ३, १२ फेब्रुवारी १६८९ 
रोजी राजाराम महाराजांची 
कारकीर्द सुरू झाली 
आणि २५ मार्च १६८९ रोजी 
खानाने गडास वेढा घातला. 
दि. ५ एप्रिल १६८९ रोजी 
राजाराम महाराज 
रायगडावरून निसटून प्रतापगडावर गेले. 
पुढे जवळजवळ आठ महिने वेढा चालू होता. 
पण दि ३ नोव्हेंबर १६८९ रोजी सुर्याजी पिसाळ
 या किल्लेदाराच्या फितुरीमुळे किल्ला मोगलांना मिळाला.
 वाईची देशमुखी देण्याचे आमिष 
दाखवून खानाने त्यास फितुर केले.
झुल्फिकारखान हा बादशाहने 
इतिकादखानला दिलेला किताब आहे.
 पुढे रायगडचे नामांतर ’इस्लामगड’ असे झाले. 
५ जून १७३३ या दिवशी 
शाहूमहाराजांच्या कारकिर्दीत रायगड पुन्हा मराठ्यांनी घेतला.

पहाण्याची ठिकाणे:

१) पाचाडचा जिजाबाईंचा वाडा:-

उतारवयात जिजाबाईंना गडावरची थंड हवा, वारा मानवत नसे,
 म्हणून महाराजांनी त्यांच्यासाठी पाचाडजवळच एक वाडा बांधून दिला. 
तोच हा मासाहेबांचा राहता वाडा. 
वाड्याची व्यवस्था ठेवण्यासाठी काही अधिकारी 
तसेच शिपायांची व्यवस्थाही महाराजांनी केली होती. 
पायर्‍यांची एक उत्तम विहीर, तसेच जिजाबाईंना 
बसण्यासाठी केलेले दगडी आसन बघण्यासारखे आहे.
 यास ’तक्याची विहीर’ असेही म्हणतात.

२) खुबलढा बुरूज :

गड चढू लागले म्हणजे एक बुरुजाचे ठिकाण दिसते,
तोच हा सुप्रसिद्ध खुबलढा बुरूज.
 बुरुजाशेजारी एक दरवाजा होता, 
त्यास ’चित्‌ दरवाजा’ म्हणत. 
पण हा दरवाजा आता पूर्णपणे उध्वस्त झाला आहे.

३) नाना दरवाजा :

या दरवाजास ’नाणे दरवाजा’ असेही म्हणत. 
या दरवाजाचा संबंध गैरसमजूतीने नाना 
फडणिसांशी लावला जातो. नाना दरवाजा याचाच अर्थ
 लहान दरवाजा आहे. इ.स. १६७४ च्या मे महिन्यात
 राज्याभिषेकाच्या निमित्ताने इंग्रजांचा वकील 
हेन्री ऑक्झेंडन याच दरवाजाने आला होता. 
या दरवाज्यास दोन कमानी आहेत. दरवाज्याच्या 
आतील बाजूस पहारेकर्‍यांसाठी दोन लहान 
खोल्या आहेत, त्यांस ’देवड्या’ म्हणतात. 
दरवाजास अडसर घालण्यासाठी खोबणी दिसतात.

४) मदारमोर्चा किंवा मशीदमोर्चा:

 चित्‌ दरवाज्याने गेल्यावर नागमोडी वळणे घेत 
गेलेल्या रस्त्याने पुढे गेल्यावर एक सपाटी लागते.
 या मोकळ्या जागेत टोकाशी दोन पडक्या इमारती दिसतात.
 त्यापैकी एक पहारेकर्‍यांची जागा 
असून दुसरे धान्याचे कोठार आहे.
 येथे मदनशहा नावाच्या साधूचे थडगे आहे. 
तेथे एक प्रचंड तोफही दिसते. 
येथून पुढे गेल्यावर खडकात खोदलेल्या तीन गुहा दिसतात.

५) पालखी दरवाजा :-

रायगडावरील मनोर्‍यांच्या (स्तंभांच्या) पश्चिमेस
तटबंदीत ३१ पायर्‍या बांधलेल्या दिसतात.
 त्या चढून गेल्यावर जो दरवाजा लागतो
 तो पालखी दरवाजा. या दरवाज्यातून 
आपल्याला बालेकिल्ल्यात प्रवेश करता येतो.

६) राजभवन :-

राणीवशाच्या समोर डाव्या हातास दासदासींच्या घरांचे अवशेष दिसतात.
 या अवशेषांच्या मागे दुसरी जी समांतर भिंत आहे .
त्या भिंतीच्या मध्यभागी जो दरवाजा आहे,
 तेथून बालेकिल्ल्याच्या अंतर्भागात प्रवेश केला की 
जो प्रशस्त चौथरा लागतो तेच हे महाराजांचे राजभवन. 
राजभवनाचा चौथारा ८६ फूट 
लांब व ३३ फूट रुंद आहे.

७) रत्नशाळा :-

राजप्रासादाजवळील स्तंभांच्या पूर्वेकडे असलेल्या मोकळ्या 
जागेत एक तळघर आहे, तीच ही रत्नशाळा.
हा खलबनखाना म्हणजेच गुप्त बोलणी करण्यासाठी 
केलेली खोली असावी असेही म्हणतात.

८) राजसभा :-

महाराजांचा राज्याभिषेक जेथे झाला, तीच ही राजसभा. राजसभा २२० फूट 
लांब व १२४ फूट रुंद आहे. येथेच पूर्वेकडे तोंड केलेली सिंहासनाची जागा आहे.
 येथे बत्तीस मणांचे सोन्याचे सिंहासन होते.
 सभासद बखर म्हणते, ’तख्त सुवर्णाचे बत्तीस 
मणांचे सिद्ध करवले नवरत्ने अमोलिक जितकी कोशात होती, 
त्यामध्ये शोध करून मोठी मोलाची रत्ने जडाव केली.’

९) नगारखाना :-

सिंहासनाच्या समोर जे भव्य प्रवेशद्वार
 दिसते तोच हा नगारखाना.
 हे बालेकिल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. 
नगारखान्यातून पायर्‍या चढून वर गेले की 
आपण किल्ल्यावरील सर्वाधिक उंचीवर असतो.

१०) बाजारपेठ :-

नगारखान्याकडून आपण डावीकडे आलो आणि 
समोर जागा दिसते तो ’होळीचा माळ’. 
आता शिवछत्रपतींचा पुतळा बसलेला आहे.
पुतळ्यासमोर जे दोन ओळीत  भव्य अवशेष दिसतात तीच शिवकाळातील बाजारपेठ.
पेठेच्या दोन रांगात प्रत्येकी २२ दुकाने आहेत, 
मधून जवळजवळ चाळीस फूट रुंद रस्ता आहे.

११) शिर्काई देऊळ :-

महाराजांच्या पुतळ्याच्या डाव्या बाजुला दिसणारे छोटेसे शिर्काईचे देऊळ हे किल्ल्यावरील मुख्य देवता आहे.

१२) कुशावर्त तलाव:-

होळीचा  बाग डाव्या बाजूला सोडली जाते आणि उजवीकडे कुशावर्त तलावाकडे जाते. तलावाजवळ महादेवाचे छोटेसे मंदिर दिसते. मंदिरासमोर नंदी दिसतो.

१३) टकमक टोक :-

बाजाराच्या पुढील बाजूस पायथ्यापासून पुढच्या भागापर्यंत जाता येते. तेथे दारूच्या कोठाराचे  अवशेष आहेत. शेवटी जाताना रस्ता खडक बनतो. उजव्या हाताला सरळ तुटलेली 2600 फूट खोल कडा आहे. 
टोकावर वारा प्रचंड असतो व जागाही कमी 
असल्यामुळे गोंधळ न करता सावधानता बाळगावी.

१४) हिरकणी टोक :-

गंगासागराच्या उजवीकडे पश्चिमेकडे जाणारी चिंचोली वाट , 
ती हिरकणी टोकाकडे जाते. हिरकणी टोकाशी संबंधित हिरकणी 
गवळणीची एक कथा सांगितली जाते. या बुरुजावर काही तोफा 
देखील ठेवल्या आहेत. बुरुजावर उभे राहिले तर  डाव्या बाजूला 
गांधारी खोरे आणि उजवीकडे काळ नदीची दरी. तसेच पाचडा,
खुबलढा बुरूज, मशिद मोर्चा अशी ठिकाणे कालव्यात आहेत. 
म्हणूनच युद्धक्षेत्रातही हे एक महत्त्वाचे आणि मोक्याची जागाआहे.

१५) महादरवाजा :-

महादरवाज्याच्या बाहेरील अंगास वर दोन्ही बाजूस दोन 
सुंदर कमळाकृती कोरल्या आहेत. दरवाज्यावर असणार्‍या 
या दोन कमळांचा अर्थ म्हणजे किल्ल्याच्या आत 
’श्री आणि सरस्वती’ नांदत आहे. 
’श्री आणि सरस्वती’ म्हणजेच ’विद्या व लक्ष्मी’ होय. 
महादरवाज्याला दोन भव्य बुरूज असून 
एक ७५ फूट तर
 दुसरा ६५ फूट उंच आहे. 
तटबंदीमध्ये जी उतरती भोके ठेवलेली असतात 
त्यास ’जंग्या’ म्हणतात. शत्रूवर मारा करण्यासाठी ही भोके ठेवलेली असतात. 
बुरुजांमधील दरवाजा हा वायव्य
 दिशेस तोंड करून उभा आहे.
 महादरवाज्यातून आत आल्यावर पहारेकर्‍यांच्या देवड्या दिसतात.
 तसेच संरक्षकांसाठी केलेल्या राहण्याच्या खोल्या दिसतात. 
महादरवाज्यापासून उजवीकडे टकमक टोकापर्यंत तर 
डावीकडे हिरकणी टोकापर्यंत तटबंदी बांधलेली आहे.

१६) चोरदिंडी :-

जर आपण तटबंदीवरून चाललो तर महादरवाजापासून उजवीकडे, टकराव बिंदूकडे, जिथे तटबंदी संपते, जिथे ही तटबंदी संपते, त्याच्या थोडे अलीकडे बुरुजात ही चोरदिंडी (चोर दरवाजा) बांधलेली आहे. दारापाशी जाण्यासाठी बुरुजाच्या आत  येण्यासाठी पायर्‍या आहेत.

१७) गंगासागर तलाव:-

हत्ती तलावाजवळ  रायगड जिल्हा परिषदेच्या धर्मशाळेच्या इमारती दिसतात.
धर्मशाळेपासून दक्षिणेस सुमारे ५० – ६० पावले चालत 
गेल्यास जो तलाव लागतो तो गंगासागर तलाव.
महाराज्यांच्या राज्याभिषेकानंतर सप्तसागर व महानद्यांची 
आणलेली तीर्थे याया तळ्यात टाकण्यात आली, 
म्हणूनच याचे गंगासागर असे नाव पडले. शिवकाळात शिबंदीसाठी याचे पाणी वापरले जात असे.

१८) हत्ती तलाव :-

महादरवाज्यातूनथोड्या अंतरावर आल्यावर जो तलाव दिसतो, तो हत्ती तलाव. गजशाळेतून येणार्‍या हत्तींच्या आंघोळीसाठी आणि पिण्यासाठी तलावाचा वापर केला जात असे.या तलावाच्या तळाला दरीच्या दिशेला एक दगड बसविलेला होता. उन्हाळ्याच्या शेवटी हा  तलाव रिकामा करुन दगड काढून स्वच्छ केला गेला. दगड नसल्याने तलावामध्ये पाणी नाही.

१९) स्तंभ :-

गंगासागराच्या दक्षिणेस दोन उंच मनोरे 
दिसतात त्यासच स्तंभ म्हणतात. जगदीश्वराच्या शिलालेखामध्ये ज्या 
स्तंभांचा उल्लेख केला आहे, ते हेच असावेत. 
पूर्वीच्या काळी हेपाच मजली होते असे म्हणतात. 
ते द्वादश कोनी असून बांधकामात नक्षीकाम आढळते.

२०) मेणा दरवाजा :-

पालखी दरवाजा प्रवेश करताच सरळ चढण्याचा मार्ग तुम्हाला मेणाच्या दाराकडे नेतो. उजव्या बाजूला सात अवशेष म्हणजे राण्यांचा राजवाडा. राणीच्या राजवाड्यातील शौचकुप पाहण्यासारखे आहे. तळाशी असलेल्या दारापासून बालेकिल्ल्यावर प्रवेश केला जाऊ शकतो.

२१) जगदीश्वर मंदिर :-

बाजाराच्या तळाशी पूर्व उतारावर ब्राह्मणस्वती, ब्राह्मणताल इत्यादींचे अवशेष दिसतात. तिथून समोर दिसणारे भव्य मंदिर म्हणजे महादेवाचे मंदिर, जगदीश्वर. मंदिरासमोरील नंदीचा भव्य आणि देखणी पुतळा आहे, परंतु सध्या ती मोडकळीस आली आहे. आपण मंदिरात प्रवेश करता तेव्हा तेथे एक भव्य असेंब्ली असते. मंडपाच्या मध्यभागी एक भव्य कासव आहे. गुहेच्या भिंतीवर हनुमंताची भव्य पुतळा दिसतो. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या पायर्‍या खाली एक लहान शिलालेख आहे.

‘सेवेचे ठायी तत्पर हिरोजी इंदुलकर’
या दरवाजाच्या उजव्या बाजूस भिंतीवर
एक सुंदर शिलालेख दिसतो तो पुढीलप्रमाणे:
श्री गणपतये नम…: ।
प्रासादो जगदीश्वरस्य जगतामानंददोनुज्ञया
श्रीमच्छत्रपते… शिवस्यनृपते… सिंहासने तिष्ठत…:।
शाके षण्णवबाणभूमिगणनादानन्दसंवत्सरे
ज्योतीराजमुहूर्तकिर्तीमहिते शुक्लेशसापै तिथौ ।।१।।
वापीकूपडागराजिरुचिरं रम्यं वनं वीतिकौ
स्तभे… कुंभिगृहे नरेन्द्रसदनैरभ्रंलिहे मीहिते ।
श्रीमद्रायगिरौ गिरामविषये हीराजिना निर्मितो
यावƒन्द्रदिवाकरौ विलसतस्तावत्समुज्जृंभते ।।२।।
याचा थोडक्यात अर्थ पुढीलप्रमाणे,
’सर्व जगाला आनंददायी असा हा जगदीश्वराचा प्रासाद श्रीमद्‌ छत्रपती शिवाजी राजा यांच्या आज्ञेने शके १५९६ मध्ये आनंदनाम संवत्सर चालू असताना सुमुहुर्तावर निर्माण केला. या रायगडावर हिरोजी नावाच्या शिल्पकाराने विहीर, तलाव, बाग, रस्ते, खांब, गजशाळा, वाड्यांची राख लावली असून ती चांदण्यांनी भरलेली आहे.

२२) महाराजांची समाधी :-

मंदिराच्या पूर्व दरवाजा पासून थोड्या 
अंतरावर जो अष्टकोनी चौथरा दिसतो 
तीच महाराजांची समाधी सभासद बखर म्हणते,
’क्षत्रियकुलावतंस श्रीमन्महाराजाधिराज शिवाजी महाराज छत्रपती यांचा काल शके १६०२ चैत्र शुद्ध १५ या दिवशी रायगड येथे झाला. देहाचे सार्थक त्याणी बांधिलेला जगदीश्वराचा जो प्रासाद त्याच्या महाद्वाराच्या बाहेर दक्षणभागी केले, तेथे काळ्या दगडाच्या चिर्‍याचे जोते अष्टकोनी सुमारे छातीभर उंचीचे बांधिले असून वरून फरसबंदी केलेली आहे. फरसबंदीच्या खाली एक पोकळी आहे, ज्यामध्ये महाराजाचे अवशेष प्राणघातक आढळले आहेत.
दहनभूमीच्या पलीकडे तुटलेल्या इमारतींच्या अवशेषांची एक रांग आहे जी छावणीचे निवासस्थान असावे. या पलीकडे घरापासून चौथा एक भाग शहरापासून विभक्त दिसतो. हे घर इ.स. १६७४  मध्ये त्यांना हेनरी ऑक्सेंडन नावाच्या इंग्रजी वकिलाला राहण्यासाठी देण्यात आले. भवानी टोक महाराजाच्या समाधीच्या पूर्वेकडील बाजूला आहे. उजवीकडे दारूचे खोले, बारा टाक्या आहेत.

२३) वाघदरवाजा:

कुशावर्त तलावाजवळून घळीने उतरत वाघ दरवाजाकडे जाता येते.
आज्ञापत्रात लिहिले आहे की, 
’किल्ल्यास एक दरवाजा थोर आयब आहे,
 यांकरीता गड पाहून एक दोन – तीन दरवाजे, 
तशाच चोरदिंड्या करून ठेवाव्या. त्यामध्ये हमेशा राबत्यास पाहिजे 
तितक्या ठेवून वरकड दरवाजे व दिंड्या चिणून टाकाव्या.’
हे दूरदर्शीपणाचे धोरण ठेऊनच महाराजांनी महादरवाजाशिवाय 
हा दरवाजा बांधून घेतला. या दरवाज्याने वर येणे जवळजवळ 
अशक्यच असले तरी दोर लावून खाली उतरू शकतो.
पुढे राजाराम महाराज व त्यांची मंडळी झुल्फिरखानाचा 
वेढा फोडून याच दरवाज्याने निसटली होती.
पोहोचण्याच्या वाटा:

१) मुंबई – गोवा मार्गावरील महाड बस स्थानकामधून:

रायगडसाठी बसेस मुंबई-गोवा मार्गावरील महाड बस स्थानकातून सुटतात. बस स्थानकाच्या बाहेरूनही जीप आहेत. जेव्हा बस येते तेव्हा चित्ताच्या दाराजवळ (जी आता अस्तित्त्वात नाही) जिथे पायर्‍या सुरू होतात. तेथून पायथ्याशीुन किल्ल्यावर जाता येते. साधारण १५०० पायर्‍या नंतर तुम्ही राजवाड्यातून किल्ल्यात प्रवेश करता.

२ नाना दरवाजाकडून:

 नाना दरवाजाकडूनही आपण गड चढू शकतो. पायर्‍यांकडून जो डांबरी रस्ता पुढे जातो त्या रस्त्याने थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे एक पायवाट जाते त्या वाटेने गेल्यास नाना दरवाजाने आपण गड चढू शकतो.

३ रोप वे: 

आता आपण पायथ्यापासून to ते minutes मिनिटांत किल्ल्यावर पोहोचू शकतो कारण किल्ल्यावर जाण्यासाठी रोप-वेची व्यवस्था केलेली आहे.
राहाण्याची सोय: निवासस्थान: रायगड किल्ल्यावर एमटीडीसी बंगले किंवा शयनगृह हॉल येथे मुक्काम करता येईल. महाराष्ट्र राज्य पर्यटन केंद्र, नरिमन पॉईंट, मुंबई -१ वर संपर्क साधून किंवा एमटीडीसी साइटवरून ऑनलाईन बुकिंग करुन आरक्षण देता येईल.
जेवणाची सोय: पायथ्याच्या पाचाड गावी श्री देशमुख यांचे उपहारगृह आहे. 
पाचाडचा फोन (०२१४५) २७४८४८, ९४२२६८९८९७,९६०४१६१७१८ .
गडावर एम.टि.डी.सीचे रेस्टॉरंट आहे.
गडावरील काही गाईड त्यांच्या घरात जेवणाची सोय करतात.
पाण्याची सोय: गंगासागर तलावाचा वापर पिण्याचे पाणी आणि हनुमान टाकीच्या पाण्यासाठी केला जातो. पहिल्या दोन वर्षांत दोघेही पाण्याने खराब झाले असल्याचे आढळले.
जाण्यासाठी लागणारा वेळ: पायर्‍या करून किल्ल्यावर जाण्यासाठी सुमारे 2 तास लागतात